Að skilja beinþynningu

• Ættarsaga.

• Hækkandi aldur.

• Kvenkyn.

• Steralyfjanotkun: Langvarandi notkun steralyfja, eins og prednisolons í þrjá mánuði eða lengur.

• Snemmbær tíðahvörf: Tíðahvörf fyrir 45 ára aldri geta aukið áhættuna.

• Lág líkamsþyngd: Sérstaklega þegar BMI er undir 20 kg/m².

• Skortur á mikilvægum næringarefnum: Eins og kalki, D-vítamíni, próteinum og öðrum steinefnum, getur haft veruleg áhrif á beinheilsu.

• Reykingar: Reykingar eru þekktar fyrir að draga úr beinþéttni.

• Óhófleg áfengisneysla: Mikil drykkja áfengis hefur neikvæð áhrif á beinheilsu.

• Kyrrseta: Lífsstíll með takmörkuðum hreyfingum eykur áhættuna.

Beinbrot af völdum beinþynningar geta haft alvarlegar afleiðingar, svo sem langa sjúkrahúslegu, skerta hreyfigetu og lakari lífsgæði.

Mjaðmarbrot eru alvarlegust þar sem þau krefjast nánast alltaf sjúkrahúsinnlagnar og skurðaðgerðar.

Stór hópur þeirra sem fær mjaðmarbrot endurheimtir aldrei fulla færni. Samkvæmt nýlegri íslenskri rannsókn deyr þriðjungur mjaðmarbrotasjúklinga innan árs eftir aðgerð vegna fylgikvilla*.

Af þessum sökum er afar brýnt að draga úr tíðni beinþynningarbrota hér á landi.

* Magnusson KA, Gunnarsson B, Sigurðsson GH, Mogensen B, Ólafsson Y, Kárason S. Meðferð og afdrif sjúklinga með mjaðmarbrot. Læknablaðið 2016; 102: 119-23.

SCOPE (Scorecard for Osteoporosis in Europe) er verkefni á vegum Alþjóðasamtök um beinþynningu (International Osteoporosis Foundation, IOF)sem hefur það að markmiði að auka vitund og bæta þjónustu viðeinstaklinga með beinþynningu í Evrópu. Verkefnið tekur til 27 aðildarríkja ESB auk Bretlands og Sviss (EU27+2)*.

Samkvæmt nýjustu gögnum SCOPE er áætlað að kostnaður vegna þessara brota nemi um 55,3 milljörðum evra á ári, sem jafngildir 3,5% af heildarútgjöldum evrópska heilbrigðiskerfisins.

Spár fram til ársins 2034 sýna alvarlega þróun:

•42,6% aukningu í beinbrotum meðal karla

•29,6% aukningu meðal kvenna

•Heildarfjöldi árlegra brota mun hækka um 24,8%- úr 4,28 milljónum (2019) í yfir 5,34 milljónir (2034).

• Þessar tölur endurspegla m.a. stækkandi hóp eldri borgara í Evrópu og undirstrika mikilvægi þess að grípa til forvarnaaðgerða gegn beinþynningu.

• Með snemmtækri greiningu, meðferð og fræðslu má draga úr hættunni á brotum og bæta lífsgæði þeirra sem lifa með veik bein.

*Borgstrom, F et al. Osteop Int 2021.

Beinþynning (osteoporosis) er sjúkdómur þar sem bein verða gisin og brothætt, þannig að þau brotna mun auðveldar en eðlilegt er – oft eftir minniháttar högg eða einfalt fall.

Þetta gerist þegar niðurbrot beins verður meira en nýmyndun, svo beinmassinn minnkar og örsmáar holur myndast innan í beininu, líkt og í svampi. Þó beinin séu enn „hörð“ að utan, verða þau veikbyggð að innan.

Beinþynning er algengust hjá konum eftir tíðahvörf en getur einnig komið fyrir hjá körlum og yngra fólki.

Með hækkandi lífaldri og vaxandi fjölda eldri borgara í samfélaginu verður beinþynning sífellt stærri áskorun – bæði fyrir einstaklinga og heilbrigðiskerfið í heild.

Við lifum lengur en áður. Tölur frá Kína, Brasilíu, Bretlandi og Bandaríkjunum sýna að hlutfall fólks sem er 60 ára eða eldra mun fara yfir 40% í þessum löndum fyrir árið 2100*.

Líklegt er að þróunin verði svipuð á Íslandi.

Það krefst þess að við hugum vel að heilsu beinanna til að tryggja sjálfstæði og lífsgæði til langs tíma.

Beinþynning veldur miklum samfélagslegum og heilsufarslegum áskorunum, sérstaklega í öldruðum samfélögum:

• Eftir fimmtugt:

• 1 af hverri 2 konum mun fá beinbrot

• 1 af hverjum 5 körlum mun fá beinbrot

Afleiðingar beinþynningar og brota:

• Verkir og minni lífsgæði

• Aukin dánartíðni – um 20% aukin dánarhætta fyrsta árið eftir mjaðmarbrot

• Gríðarlegur kostnaður:

  • Yfir 56,9 milljarðar evra árlega í evrópsku heilbrigðiskerfi

  • Mikill kostnaður vegna félagslegrar umönnunar

Beinþynning er því ekki aðeins læknisfræðilegt vandamál heldur einnig stórt samfélagsmál sem krefst samhæfðra aðgerða í forvörnum, greiningu og meðferðar.

*DHA Baseline Report 2020, UN World Population Prospects 2015

Notkun ákveðinna beinþynningarlyfja, svo sem bisfosfónata (t.d. alendronats og zoledronsýru) og denosumabs (Prolia), hefur í mjög sjaldgæfum tilvikum verið tengd við afbrigðileg lærleggsbrot. Slík brot eru talin koma fram hjá um 1 af hverjum 10.000 sjúklingum sem fá meðferð.

Flest afbrigðileg lærleggsbrot koma fram í svæðinu rétt fyrir neðan lærhnútinn (subtrochanteric region) og í skafti lærleggsins (diaphysis). Þessi brot eru oft staðsett í miðhluta lærleggsins eða rétt fyrir neðan minni lærhnút (lesser trochanter) og eru yfirleitt þverlæg eða skásett í lögun.

Þau geta myndast við lítinn eða engan þekktan áverka.

Því er mikilvægt að þeir sem taka þessi lyf og finna fyrir óvenjulegum verkjum í læri, mjöðm eða nára láti lækni vita, þar sem brot geta verið að myndast.

Þrátt fyrir þessa sjaldgæfu aukaverkun er ávinningurinn af lyfjameðferð margfalt meiri þar sem lyfin draga úr hættu á alvarlegum beinbrotum.

Beingisnun er forstig beinþynningar. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin (WHO) skilgreinir beinþynningu út frá frávikum í beinþéttnimælingu, miðað við hámarksbeinmassa kvenna á aldrinum 22–30 ára. Þetta frávik er mælt með svokölluðum T-gildum.

• Eðlileg beinþéttni: T-gildi hærra en -1 staðalfrávik.

• Beingisnun: T-gildi á bilinu -1 til -2,5 staðalfrávik.

• Beinþynning: T-gildi lægra en -2,5 staðalfrávik.

Rannsókn á gögnum Hjartaverndar, safnað fram til ársins 2008, sýndi að um 2.000 beinbrot á ári á Íslandi mætti rekja til beinþynningar *.

Þar sem við fylgjumst að með hinum Norðurlöndunum hvað varðar algengi á beinþynningarbrotum, má gera ráð fyrir að fjöldi slíkra brota sé í dag hærri en var 2008 og nærri 2.500-3.000 brot árlega miðað við nýjustu tölur um algengi frá Svíþjóð.

*Sigurðsson G, Sigurgeirsdóttir K, Jónsson BY, Mogensen B, Guðmundsson EF, Aspelund T, et al. Yfirlitsgrein. Úr gögnum Hjartaverndar: Nokkur atriði um faraldsfræði og áhættumat beinbrota á Íslandi. Læknablaðið 2017; 103: 423-8.

Beinbrot af völdum beinþynningar eru alvarlegt heilsufarsvandamál, sérstaklega hjá eldra fólki. Þau eru ekki aðeins sársaukafull og hamlandi heldur geta þau haft lífshættulegar afleiðingar.

• Mjaðmarbrot eru sérlega hættuleg. Um 20–25% þeirra sem fá mjaðmarbrot í Evrópu og Norður-Ameríku látast innan eins árs frá brotinu.

• Margir ná aldrei aftur þeirri færni sem þeir höfðu áður, og allt að helmingur sjúklinga þarf daglega aðstoð eftir brotið.

• Ísland er meðal þeirra landa sem hafa hæstu tíðni mjaðmarbrota í heiminum, sérstaklega meðal kvenna yfir 70 ára.

Slík brot geta haft mikil áhrif á sjálfstæði, lífsgæði og jafnvel lífslíkur.

Karlmenn geta fengið beinþynningu – þó hún sé algengari hjá konum, einkum eftir tíðahvörf, þá eru allt að 1 af hverjum 5 körlum yfir 50 ára með beinþynningu eða veik bein.

Brot hjá körlum hafa oft alvarlegri afleiðingar en hjá konum – hærri dánartíðni eftir mjaðmabrot. Greining dregst oft hjá körlum því sjúkdómurinn er sjaldnar grunaður. Algengir áhættuþættir hjá körlum eru:

• Aldur og erfðir.

• Lítil hreyfing eða lítil vöðvamassi.

• Áfengisneysla, reykingar.

• Lágt testósterón (kynhormón).

• Langvarandi notkun kortisóns.

• Langvinnir sjúkdómar (svo sem gigt, meltingarsjúkdómar).

Ungt fólk getur fengið beinþynningu þó það sé mun sjaldgæfara en hjá eldra fólki.

Ungar konur sem hætta á blæðingum vegna næringarskorts eins og við átröskun eða ofþjálfun eru í mikilli hættu á að fá beinþynningu og beinþynningarbrot. Mikilvægt er fyrir ungt fólk að huga snemma að góðri næringu og reglulegri hreyfingu til að tryggja hámarksbeinþéttni sem verður á aldrinum 22-30 ára.

Því hærri sem hámarksbeinmassinn er því minni líkur á beinþynningu og broti við hækkandi aldur.

Afleidd beinþynning (e. secondary osteoporosis) er greind þegar undirliggjandi sjúkdómur eða lyfjameðferð skýrir lága beinþéttni. Algengasta orsökin er meðferð með barksterum, en einnig getur notkun östrogenhemja (við brjóstakrabbameini) eða androgenhemja (við blöðruhálskrabbameini) aukið áhættu á beinþynningu. Aðrir algengir orsakavaldar eru langvinnir bólgusjúkdómar, vannæring, frásogsvandamál eins og glútenóþol (celíakía), ofvirkni í kalkkirtlum og skjaldkirtli – svo fátt eitt sé nefnt.

Grunur um afleidda beinþynningu ætti sérstaklega að vakna hjá körlum undir 65 ára og konum fyrir eða snemma eftir tíðahvörf sem greinast með beinbrot og lága beinþéttni án augljósra áhættuþátta.

Einnig ætti að rannsaka sérstaklega yngri einstaklinga (<60 ára) sem fá mjaðmabrot eftir lítið álag (lágorkuáverka), þar sem afleidd beinþynning er algeng í þeim hópi.

• Hreyfðu þig reglulega – sérstaklega með þungaberandi og styrkjandi æfingum.

• Tryggðu nægilegt kalk – helst úr fæðu (mjólkurvörur, dökkt grænmeti, möndlur). Fullorðnir þurfa 800–1000 mg á dag.

• Taktu D-vítamín – flestir á Íslandi þurfa viðbót, sérstaklega yfir veturinn.

• Forðastu reykingar og ofneyslu áfengis, sem veikja bein.

• Taktu lyf við beinþynningu ef læknirinn þinn metur þau nauðsynleg – þau geta minnkað brotahættu.

Börn og unglingar byggja upp beinmassa jafnt og þétt fram til cirka 22 ára aldurs, þegar hámarksbeinþéttni er náð.

Beinþéttnin á þessum aldri ræðst að mestu leyti af erfðum, þ.m.t. hvort ættarsaga um beinþynningu sé til staðar, en einnig af umhverfisþáttum.

Umhverfisþættir eins og undirliggjandi sjúkdómar, langtímameðferð með sykursterum, vannæring, lág líkamsþyngd og ofþjálfun með tíðastoppi geta valdið lægri hámarksbeinmassa.

Mikilvægt að ungt fólk hugsi vel um holla næringu og noti beinin, hreyfi sig og auki vöðvastyrk.

• Ættarsaga: Áhætta á beinþynning eykst ef það er fjölskyldusaga.

• Aldur: Hækkandi aldur eykur líkur á beinþynningu.

• Kyn: Konur eru almennt í meiri áhættu en karlar.

• Steralyfjanotkun: Langvarandi notkun steralyfja, eins og prednisolons í þrjá mánuði eða lengur.

• Snemmbær tíðahvörf: Tíðahvörf fyrir 45 ára aldri geta aukið áhættuna.

• Lág líkamsþyngd: Sérstaklega þegar BMI er undir 20 kg/m².

• Ónóg næring: Skortur á nauðsynlegum næringarefnum getur haft áhrif á beinheilsuna.

• Reykingar: Reykingar draga úr beinþéttni.

• Óhófleg áfengisneysla: Mikil drykkja áfengis hefur neikvæð áhrif á beinheilsu.

• Kyrrseta: Lífsstíll með takmörkuðum hreyfingum eykur áhættuna.

Eitt beinþynningarbrot eykur verulega líkur á fleiri brotum síðar – þetta kallast stundum "brotakeðja" (e.fracture cascade).

Eftir fyrsta brot (t.d. úlnlið eða hrygg) hækkar áhættan á næsta broti – sérstaklega á næstu 12–24 mánuðum. Þetta á bæði við um konur og karla.

Einstaklingur sem fær samfallsbrot í hrygg er 2–4 sinnum líklegri til að fá annað brot, t.d. í mjöðm, á næstu árum.

Þess vegna er mikilvægt að bregðast strax við fyrsta broti – með greiningu, lyfjameðferð og markvissum forvörnum – til að stöðva keðjuna.

Nýleg frönsk rannsókn* tók saman heildarkostnað vegna beinþynningarbrota yfir átján mánaða tímabil.

Í ljós kom að kostnaður vegna eins mjaðmarbrots samsvaraði um 3,6 milljónum íslenskra króna, samfallsbrot í hrygg um 2,2 milljónum króna og framhandleggsbrot um 1 milljón króna.

*Coassy A. et al. Osteoporos Int. 2022 Mar;33(3):625-635. doi: 10.1007/s00198-021-06189-7. Epub 2021 Oct 12.PMID: 34642813

Alþjóðlega beinþynningarstofnunin (e. The International Osteoporosis Foundation) áætlar að ein af hverjum þremur konum og einn af hverjum fimm körlum fái beinþynningu einhvern tíma á lífsleiðinni eftir fimmtugt.

Konur eru mun líklegri til að fá beinþynningu, sérstaklega eftir tíðahvörf, þar sem östrogen (sem verndar bein) minnkar hratt.

Karlar fá beinþynningu seinna og sjaldnar.

Þótt konur séu líklegri til að greinast og meðhöndlast, eru karlar oftar vanmetnir og síðar greindir, sem þýðir að brotin þeirra koma oft „óvænt“ og eru verri þegar þau gerast.

Með beinbrotum tengdum beinþynningu er átt við brot sem oftast verða við lítið álag, eins og við fall í sömu hæð eða við lítið högg eða daglega hreyfingu, eins og að lyfta léttum hlut eða hósta (t.d. samfallsbrot í hrygg).

Lágorkubrot (eða lágorkuáverki) er beinbrot sem verður við lítið álag eða kraft, sem venjulega myndi ekki valda broti hjá einstaklingi með heilbrigð bein.

Slík brot eru oft fyrsta merki um beinþynningu og kallast því líka:

• Beinþynningarbrot

Dæmigerð beinþynningarbrot eru brot í úlnlið, upphandlegg, mjöðm og hryggjarliðum.

Beinbrot og lág beinþéttni eru sjaldgæfari hjá konum fyrir tíðahvörf.

Þegar lág beinþéttni kemur fram hjá þessum hópi getur hún stafað af ónógri uppbyggingu hámarksbeinmassa á unglingsárum og/eða hraðari beintapi en ætti að vera fyrir tíðahvörf. Tap á beinþéttni og/eða beinbrot má oft rekja til annarrar undirliggjandi ástæðu, svo sem estrógenskorts, notkunar barkstera, eða bólgusjúkdóma eða frásogstruflana í meltingarvegi.

Beinþynning er oft nefnd „þögli sjúkdómurinn“ vegna þess að hún greinist yfirleitt ekki fyrr en einstaklingur brotnar við lítinn áverka, til dæmis eftir fall á jafnsléttu, eða þegar skyndilegur bakverkur kemur upp við að bera þungan poka. Lækkun á líkamshæð getur einnig verið vísbending um sjúkdóminn.

Slík brot draga úr hreyfigetu, takmarka virkni og skerða lífsgæði.

Mikilvægt er að finna þá sem eru í mestri hættu á beinþynningarbrotum svo hægt sé að beita forvörnum og veita viðeigandi meðferð.

Algengustu brotin sem rekja má til beinþynningar eru úlnliðsbrot, upphandleggsbrot, samfallsbrot í hrygg og mjaðmarbrot við lítinn áverka.

• Úlnliðsbrot verða oftast þegar fólk dettur og reynir að verja sig með hendinni.

• Upphandleggsbrot verða oft við fall og fólk lendir á útréttum handlegg eða beint á öxlina.

• Samfallsbrot í hrygg geta komið fram við lítið álag, til dæmis þegar verið er að bera eitthvað þungt, en einnig án nokkurs áverka. Þau valda oft miklum verkjum í vikur eða mánuði. Við samfall hryggjarliða minnkar líkamshæð og endurtekin samfallsbrot auka hættuna á kryppu eða skekkju í baki.

• Mjaðmarbrot sem eiga sér stað við lítinn áverka, svo sem fall í sömu hæð, benda gjarnan til undirliggjandi beinþynningar, þar sem heilbrigð beinagrind myndi venjulega standast slíkan áverka.

• Miðlungs og alvarleg samfallsbrot í hryggjarliðum á bilinu Th6–L4 má í flestum tilfellum greina með góðri nákvæmni með beinþéttnitæki þegar sjúklingur liggur á hlið, svokölluð VFA-rannsókn (Vertebral Fracture Assessment).

• Þar sem samfallsbrot í hrygg auka verulega hættu á framtíðarbroti ætti VFA að vera hluti af venjubundinni beinþéttnimælingu hjá flestum sjúklingum.

• VFA minnkar þörfina fyrir hefðbundna röntgenmyndatöku, þar sem hægt er að greina samfallsbrotin þannig, og í mörgum tilfellum er ekki þörf á frekari myndgreiningu.

Áhætta á beinbroti er metin með því að skoða bæði beinþéttni og aðra þætti sem hafa áhrif á beinheilsu. Með því er hægt að áætla hvort einstaklingur sé í áhættuhópi og hvort meðferð eða forvarnir séu nauðsynlegar.

Helstu þættir sem eru metnir:

• Beinþéttnimæling (DXA): Mælir styrk beina og gefur vísbendingu um hvort um sé að ræða beinþynningu.

• FRAX reiknivél: Metur 10 ára áhættu á beinbroti út frá aldri, kyni, líkamsþyngd, fyrri brotum, lyfjanotkun og fleiri þáttum.

• Aðrir áhættuþættir: Til dæmis fallhætta, vöðvaslappleiki, sjónskerðing, næringarskortur eða notkun lyfja sem veikja beinin.

• Beinþéttnimælingar eru yfirleitt ekki endurteknar fyrr en eftir tvö ár, þar sem breytingar gerast hægt og mælingin hefur skekkjumörk.

• Styttri tíma á milli mælingar má þó nota í sérstökum tilfellum, t.d. við upphaf barksterameðferðar eða lok meðferðar með beinmyndandi lyfjum (teríparatíð eða romasozumab).

• Breytingar eru metnar í lendhrygg og mjöðm og gefnar upp sem prósentubreyting á beinþéttni (g/cm²).

• Til að teljast marktæk þarf breytingin að vera meiri en 2–3 %.

Ef beinþéttnimæling er ekki talin hafa áhrif á áframhaldandi meðferð og fylgni við meðferð er góð, má lengja tímann milli mælinga.

Einnig er hægt að sleppa endurmælingu hjá eldri einstaklingum með góða fylgni ef hún skiptir ekki máli fyrir ákvörðun um áframhaldandi meðferð eða lok hennar.

Beinþéttnimælingar fara fram á Landspítala háskólasjúkrahúsi, hjá Beinstyrk í Heilsuklasanum á Höfða, Myndgreiningu í Kópavogi, Röntgen Domus og á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri.

• Eftir beinbrot við lítinn áverka.

• Ef einstaklingur hefur þekkta áhættuþætti fyrir beinþynningu.

• Sjúklingar á langvarandi sykursterameðferð (≥5 mg prednisólon á dag í 3 mánuði eða lengur) ættu að fara í mælingu.

• Til að meta árangur lyfjameðferðar við beinþynningu.

Mæling á beinþéttni með tvíorku röntgengeislamælingu (DXA, dual-energy x-ray absorptiometry) er notuð við greiningu á beinþynningu. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) skilgreinir beinþynningu hjá konum eftir tíðahvörf sem beinþéttni í hrygg, mjöðm eða framhandlegg sem er 2,5 staðalfrávikum eða meira undir meðaltali ungra fullorðinna (T-gildi ≤ -2,5), hvort sem viðkomandi hefur fengið lágorkubrot eða ekki.

Beinþéttnin er mæld með svokölluðum beinþéttnimæli (e. Dual-energy X-ray Absorptiometry ( DXA)), sem nota röntgengeisla til að meta magn steinefna í beinum. Beinþéttnin er mæld í hrygg og mjöðmum.

Rannsóknin er nákvæm og tekur um 20-30 mínútur. Geislamagnið sem viðkomandi fær er lítið, sambærilegt við náttúrlega bakgrunnsgeislun skv. stöðlum Geislavarna ríkisins.

Við flestar beinþéttnimælingar er gerð svokölluð hliðarmynd sem getur metið hvort lækkun sé á hæð hryggjarbola sem getur gefið til kynna samfallsbrot í brjóst- og lendhrygg.

Til eru ýmis tölvuforrit sem gera kleift að skrá inn áhættuþætti fyrir beinþynningarbrot og reikna líkurnar á því að fá beinbrot vegna beinþynningar á næstu 10 árum.

Algengasta og mest notaða áhættumatskerfið í heiminum í dag er FRAX (Fracture Risk Assessment Tool) reiknivélin. Sem er aðgengileg á www.frax.com (http://www.frax.com/).

Þar er einnig hægt að stilla kerfið þannig að allur textinn birtist á íslensku.

FRAX metur 10 ára áhættu á alvarlegum beinbrotum (t.d. mjaðmarbrot, hryggbrot).

• Notar upplýsingar eins og:

  • Aldur

  • Kyn

  • Þyngd og hæð (til að reikna BMI)

  • Saga um fyrri beinbrot

  • Ættarsaga (foreldri með mjaðmarbrot)

  • Reykingar

  • Áfengisnotkun

  • Gigtarsjúkdómar (t.d. liðagigt)

  • Notkun barkstera

  • Beinþéttni (ef tiltæk)

FRAX hefur takmarkanir og tekur meðal annars ekki tillit til tegund brots (t.d. eykur fyrra saga um samfallsbrot í hrygg áhættuna meira en önnur brot), fjölda fyrri brota (fleiri brot auka áhættuna meira en eitt brot), tíma frá broti (beinbrotaáhætta er hæst skömmu eftir brot og minnkar með tímanum), beinþéttni í lendhrygg, fallhættu, skammta af sterum, magn reykinga eða áfengis á dag.

Því þarf læknir við mat á áhættu alltaf að skoða hvort heildarmynd áhættu hjá sjúklingnum hækki eða lækki þá áhættu sem FRAX reiknar út.

D-vítamín er nauðsynlegt fyrir líkamsstarfsemi, þar á meðal frásog kalks í smáþörmum. Það virkjar sérstök prótein sem hjálpa til við að flytja kalk úr fæðunni yfir í blóðrásina, en rétt magn kalks og fosfats í blóði er nauðsynlegt fyrir heilbrigða beinmyndun og eðlilegan vöðvasamdrátt. Skortur á D-vítamíni getur leitt til beinþynningar og veikari beina.

Aðaluppspretta D-vítamíns er sólarljós, en líkaminn framleiðir það í húðinni þegar hún verður fyrir útfjólublárri geislun. Það er hins vegar erfitt að fá nægilegt D-vítamín einungis úr fæðu, þar sem það finnst í litlu magni í takmörkuðum matvælum.

Inn­taka D-víta­míns er því mik­il­væg viðbót við hollt og nær­ing­ar­ríkt mataræði.

Lengd meðferðar við beinþynningu fer eftir brotaáhættu einstaklingsins, lyfjategund og svörun við meðferð. Almennt er mælt með að:

• Bisfosfónöt- töflumeðferð er gefin vikulega í 5 ár og zoledrónsýra í æð er gefin einu sinni á ári í 3 ár. Síðan er metið hvort hægt sé að gera lyfjahlé.

• Hjá einstaklingum með lága áhættu má oft gera hlé, en hjá þeim sem hafa hærri áhættu á brotum er meðferð oft haldið áfram lengur.

• Denosúmab þarf að gefa án hlés, þar sem áhrifin hverfa hratt ef meðferð er stöðvuð.

• Beinmyndandi lyf eru gefin í takmarkaðan tíma, teriparatide í 24 mánuði og romosozumab í 12 mánuði. Eftir það þarf að gefa lyf sem hindra niðurbrot beina til að viðhalda árangri beinmyndandi lyfja.

Eftir nokkurra ára meðferð er mikilvægt að endurmeta beinþéttni, brotasögu og heildaráhættu einstaklingsins í samráði við lækni, og taka ákvörðun um framhald eða hlé á meðferð.

Beinverndandi lyf skiptast í tvo flokka: annars vegar lyf sem hægja á niðurbroti beins með því að hamla virkni beinátfrumna, og hins vegar lyf sem örva nýmyndun beins með áhrifum á beinmyndunarfrumur.

Þessi lyf hafa sýnt góða verkun gegn beinbrotum.

Val á lyfi fer eftir brotaáhættu, beinþéttni, heildarheilsu einstaklings og mögulegum aukaverkunum.

Meðferðarheldni er oft betri með innrennsli- eða sprautumeðferð en með töflumeðferð.

Mörg lyf eru í boði til að meðhöndla beinþynningu, og val á lyfi fer eftir aldri, heilsufari og öðrum áhættuþáttum. Helstu flokkar lyfja eru:

• Bisfosfónöt (t.d. Alendronat, Zoledronat) – hægja á beinniðurbroti og styrkja bein.

• Denosumab (Prolia) – hindrar niðurbrot beina með áhrifum á frumur sem brjóta niður beinvef.

• Teriparatide (t.d. Terrosa, Sondelbay) – örva nýmyndun beina og stuðla að styrkingu þeirra.

• Romosozumab (Evenity) – eykur beinmyndun og dregur úr beinniðurbroti.

Lyfjameðferð er mælt með fyrir alla sem hafa fengið beinþynningarbrot, þar sem hættan á frekari brotum er veruleg og forvarnir skipta miklu máli.

Fyrir þá sem ekki hafa fengið beinþynningarbrot byggist ákvörðun um lyfjameðferð á niðurstöðum beinþéttnimælingar ásamt einstaklingsbundnu áhættumati, svo sem fjölskyldusögu, aldurs og annarra sjúkdóma.

Ákvörðun um lyfjameðferð er alltaf tekin í samráði við lækni, sem metur heildaráhættu einstaklingsins.

Skert nýrnastarfsemi getur haft áhrif á val á beinþynningarlyfjum, þar sem sum þeirra skiljast út um nýrun og geta safnast upp í líkamanum ef nýrun starfa ekki eðlilega.

1. Bifosfónöt (t.d. alendrónat,íbandrónat, zoledronsýra)

• Ekki er mælt með notkun bifosfónata ef GFR (gauklasíunarhraði) er undir 35 ml/mín þar sem hætta er á uppsöfnun og nýrnaskemmd.

2. Denósúmab (Prolia)

• Denósúmab er ekki skilað út um nýrun, svo það er oft öruggur kostur fyrir sjúklinga með skerta nýrnastarfsemi.

• Hins vegar getur lyfið valdið lágu kalki í blóði (hypocalcemia), sem er áhættuþáttur hjá einstaklingum með lélega nýrnastarfsemi. Því þarf að fylgjast vel með kalkgildum.

3. Teríparatíð (Terrosa, Sondelbay)

• Þessi lyf eru hormónalyf sem örva nýmyndun beina.

• Þau eru yfirleitt ekki notuð hjá sjúklingum með verulega skerta nýrnastarfsemi, en ákvörðun um notkun byggist oft á mati læknis.

4. Romosozumab (Evenity)

• Þetta er tiltölulega nýtt lyf sem eykur beinmyndun og hindrar beineyðingu.

• Takmörkuð gögn eru til um notkun þess hjá einstaklingum með alvarlega skerta nýrnastarfsemi, en það er ekki skilað út um nýrun og ákvörðun um notkun byggist á mati læknis.

Til að bæta og viðhalda beinþéttni þarf álag sem beinin „finna fyrir“.

• Sameinaðu þungaberandi hreyfingu eins og hraðgöngu, tröppugang, dans eða létt skokk við stigvaxandi styrktaræfingar með lóðum eða eigin líkamsþyngd, helst 2–3 svar í viku.

• Kraftmiklum höggæfingum — t.d. 10–20 stökk eða hopp á dag — hvetja bein í lærlegg og hrygg til að þéttast.

• Jafnvægisæfingar á borð við jóga eða tai chi styrkja stöðugleika og fækka falli, sem er lykilatriði í að koma í veg fyrir beinbrot.

• Með stöðugri hreyfingu, stigvaxandi álagi og góðu jafnvægi haldast bein og vöðvar sterk og minnka líkur á beinþynningu þegar árunum fækkar.

Að varðveita vöðvamassa er lykilatriði fyrir heilbrigði, sérstaklega með hækkandi aldri, þar sem vöðvar minnka náttúrulega (ferli sem kallast sarkópenía).

Helstu leiðir til að viðhalda vöðvum:

• Styrktarþjálfun (2–3x í viku) heldur vöðvum sterkum og virkjum.

• Próteinríkt mataræði hjálpar vöðvunum að byggjast upp og viðhaldast.

• D-vítamín og kalk styrkja bæði vöðva og bein.

• Góður svefn og hvíld eru nauðsynlegir fyrir endurheimt.

• Dagleg hreyfing skiptir máli – forðumst langvarandi kyrrsetu.

Já, árangur lyfjameðferðar er yfirleitt metinn með endurtekinni beinþéttnimælingu eftir 2–3 ár frá upphafi meðferðar.

Þetta hjálpar til við að meta áhrif meðferðar og gera viðeigandi breytingar ef þörf krefur.

Ef beinþéttnimæling er ekki talin hafa áhrif á áframhaldandi meðferð og fylgni við meðferð er góð, má lengja tímann milli mælinga.

Einnig er hægt að sleppa endurmælingu hjá eldri einstaklingum með góða fylgni ef hún skiptir ekki máli fyrir ákvörðun um áframhaldandi meðferð eða lok hennar.

Mjög sjaldgæf tilfelli af beindrepi í kjálka (1 af hverjum 100.000 meðhöndluðum) hafa verið greind hjá sjúklingum sem fá bisfosfónöt (svo sem alendrónat eða zoledróniksýru) eða denosúmab (Prolia).

Ef sjúklingur þarf að gangast undir tannaðgerð sem felur í sér inngrip, eins og tanndrátt, eða ef hann er með ógróin, opin sár í mjúkvefjum munnsins, ætti að fresta upphafi eða næstu meðferðarlotu með þessum lyfjum.

Hætta á beindrepi í kjálka er fyrst og fremst til staðar hjá krabbameinssjúklingum sem fá þessi lyf í hærri skömmtum og tíðari lyfjagjöfum en sjúklingar með beinþynningu. Samhliða meðferð með sykursterum eða geislameðferð á höfuð og háls eykur einnig áhættuna.

Beindrepi í kjálka er mjög sjaldgæf en alvarleg aukaverkun og ávinningurinn af lyfjameðferðinni, sem felst í forvörnum gegn beinbrotum er margfalt meiri en áhættan á beindrepi í kjálka.

Nei, þar sem forvarnargildi kalks og D-vítamíns gegn brotum er ófullnægjandi eða óljóst, dugir kalk og D-vítamín í sitthvoru lagi eða saman ekki ein og sér sem meðferð gegn beinþynningu.

Fallhætta eykst með aldri, en með einföldum ráðstöfunum er hægt að draga verulega úr líkum á byltum og alvarlegum afleiðingum þeirra.

Gagnleg ráð til að auka öryggi heima fyrir:

• Fjarlægið laus teppi og rafmagnssnúrur sem hægt er að festa fótinn í.

• Gætið þess að hafa góða lýsingu, sérstaklega á gangvegum og á næturnar.

• Notið rennihindrandi mottur í sturtu og baðkari.

• Geymið oft notaða hluti innan seilingar – forðist að klifra.

• Gangið í traustum skóm með góðu gripi – ekki í inniskóm sem renna til.

• Hreyfið ykkur daglega til að styrkja vöðva og jafnvægi.

Samkvæmt ráðleggingum Landlæknisembættisins ættu fullorðnir að fá um 950 mg af kalki daglega. Í rannsóknum á beinverndandi meðferð er þó yfirleitt miðað við 800 mg á dag sem heildarinntöku.

• Hætta reykingum: Reykingar hafa neikvæð áhrif á beinheilsu og auka hættu á beinþynningu.

• Takmarka áfengisneyslu: Óhófleg áfengisneysla getur dregið úr beinþéttni og aukið hættu á byltum.

• Styrktaræfingar: Reglulegar æfingar geta aukið beinþéttnina og styrkt vöðva, sem veitir betri stuðning við beinin.

• Jafnvægisæfingar: Hjálpa til við að bæta jafnvægi og draga úr líkum á byltum.

• Byltuvarnir: Tryggðu góða lýsingu á heimili, fjarlægða lausar snúrur og mottur til að minnka hættu á slysum.

• Réttur skóbúnaður: Veldu stöðuga skó og notaða brodda í hálku til að draga úr fallhættu.

Lyfjameðferð er mælt með fyrir alla sem hafa fengið beinþynningarbrot, þar sem hættan á frekari brotum er veruleg og forvarnir skipta miklu máli.

Fyrir þá sem ekki hafa fengið beinþynningarbrot byggist ákvörðun um lyfjameðferð á niðurstöðum beinþéttnimælingar ásamt einstaklingsbundnu áhættumati. Þetta mat felur í sér greiningu á ýmsum áhættuþáttum sem geta aukið líkur á beinbrotum í framtíðinni.

Líkamanum líður best þegar jafnvægi ríkir – hvort sem það snýst um hormón, steinefni eða vítamín. Sama á við um D-vítamín. Skortur getur valdið lágum kalkgildum í blóði, en of mikið D-vítamín getur aftur á móti leitt til of hás kalks og mögulegra heilsufarsvandamála.

Því gildir ekki að hærri skammtur gefi meiri ávinning fyrir beinin. Markmiðið er að halda jafnvægi – og tryggja að D-vítamíngildi í blóði sé um 70 nmól/L til að stuðla að eðlilegu kalkjafnvægi og heilbrigðum beinum.

Ef ekki næst að tryggja daglega inntöku að lágmarki 800 mg af kalki og 800 alþjóðlegar einingar (IE) af D-vítamíni með fæðu, skal bæta við fæðubótarefnum þegar beinverndandi lyfjameðferð hefst.

Mikilvægt er að leiðrétta skort á kalki og D-vítamíni áður en meðferð hefst, þar sem lyfin auka flutning kalks úr blóði yfir í bein. Ef skortur hefur ekki verið leiðréttur fyrirfram getur það leitt til of lágra kalsíumgilda í blóði.

Best er að fá kalk úr fæðu, þar sem það dregur úr hættu á meltingaróþægindum og tryggir jafnara frásog. Fæðubótarefni með kalki geta valdið aukaverkunum í meltingarfærum.

Athugið: Kalk og D-vítamín skulu ekki tekin á sama tíma dagsins og bisfosfónöt í töfluformi, þar sem það getur haft áhrif á frásog lyfsins.

Eftir að meðferð með beinverndandi lyfjum lýkur má halda áfram með kalk og D-vítamín ef skortur er staðfestur, eða ef fæðusaga bendir til ófullnægjandi daglegrar inntöku.

Sykursterar eru algengt meðferðarúrræði við ýmsum bólgu- og bandvefssjúkdómum, þar á meðal gigtar- og lungnasjúkdómum, sem og bólgusjúkdómum í meltingarvegi. Þeir eru einnig notaðir til ónæmisbælingar, til dæmis eftir líffæraígræðslur.

Sykursterar eru algengasti lyfjaflokkurinn sem veldur beinþynningu.

Beintap er mest fyrstu mánuði meðferðar og getur sjúklingur tapað 6–12% af beinþéttni sinni á fyrstu 6–12 mánuðunum. Eftir það verður beintapið um 3% á ári.

Af þeim sem eru á langvarandi sykursterameðferð (≥ 5 mg prednisólón á dag í 3 mánuði eða lengur) fá um 20% beinþynningarbrot á fyrsta ári, og eftir 5–10 ára meðferð hafa um 50% orðið fyrir beinþynningarbrotum.

Áhættan á brotum ræðst af bæði skammti og lengd meðferðar.

Samfallsbrot í hrygg er eina af alvarlegustu aukaverkunum sykursterameðferðar. Brotaáhættan fer eftir skammti og er aukin strax og meðferð er hafin þar sem mesta tap á beinmassa á sér stað snemma og gerist hratt við upphaf meðferðar.

Eldri einstaklingar eru í meiri áhættu en yngri, þar sem þeir tapa beinmassa hraðar.

Beinverndandi meðferð á maður að íhuga hjá öllum sem taka sykurstera í meira en 3 mánuði í skömmtum ≥5 mg af prednisóloni á dag.

Beinþéttnimælingar og áhættumat hjálpa við að ákvarða þörf og val á lyfjameðferð.

Nauðsynlegt er að tryggja nægilega kalk- og D-vítamíninntöku.

Styrktar- þyngdarberandi og jafvægisæfingar eru mikilvægar.

Forðast reykingar og takmarka áfengisneyslu.

Draga úr sykursteraskömmtum ef mögulegt er.

Sykursterar eins og prednisólon (Decortin, Prednisolon) eru mikið notuð lyf til að meðhöndla ýmsa sjúkdóma, en langtímanotkun þeirra getur haft skaðleg áhrif á beinin og leitt til beinþynningar og aukinnar hættu á beinbrotum. Þetta er kallað sykurstera-tengd beinþynning (glucocorticoid-induced osteoporosis, GIOP).

Sykursterar hafa áhrif á beinin með nokkrum hætti:

Minnka beinmyndun – Hindra starfsemi beinmyndandi frumna (osteoblasta).
Auka beineyðingu – Örva beinætandi frumur (osteoclasta), sem brjóta niður bein.
Minnka upptöku kalsíums úr þörmum – Leiðir til lægri kalkstyrks í blóði.
Auka útskilnað kalsíums um nýru – Eykur hættu á kalkskorti.
Hafa áhrif á hormón eins og kalkirtlahormón (PTH (parathyroid hormone)) og kynhormón – sen getur dregið úr beinþéttni.

Margar konur fá hormónameðferð eins og arómatasahemlar eftir greiningu á brjóstakrabbameini til að draga úr líkum á endurkomu sjúkdómsins. Slík meðferð minnkar östrogen í líkamanum, sem hefur áhrif á beinþéttni og eykur hættu á beinþynningu og beinbrotum.

Hvernig má vernda beinin?

• Lífstíll: Regluleg hreyfing sem styrkir bein, eins og göngur, styrktaræfingar og jafnvægisþjálfun.

• Næring: Kalk- og D-vítamínríkt fæði eða bætiefni.

• Forvarnir: Hætta að reykja og forðast of mikla áfengisneyslu.

• Beinþéttnimæling: Ef þú ert í áhættuhópi vegna meðferðar við brjóstakrabbameini er mælt með reglulegri beinþéttnimælingu til að greina snemma hugsanlega beinþynningu.

Beinverndandi lyf

Læknar geta ávísað lyfjum til að styrkja beinin og draga úr hættu á beinbrotum. Algengustu lyfin eru:

• Bisfosfónöt (t.d. zoledronsýra eða alendrónat).

• Denosumab – mótefni sem dregur úr niðurbroti beina.

Þessi lyf eru notuð bæði til að meðhöndla beinþynningu og til að hindra beinmeinvörp og hafa sýnt sig geta aukið lifun hjá konum með brjóstakrabbamein.

Eftir offituaðgerðir minnkar oft beinþéttnin og áhætta á brotum eykst, sérstaklega í mjöðmum og úlnliðum. Þetta er talið gerast þar sem þyngdartapið eftir aðgerðina veldur minna álagi á beinin. Upptaka á á kalki, D-vítamíni og próteinum getur minnkað og það verða hormónabreytingar sem hafa áhrif á beinin.

Þar sem beinin geta orðið viðkvæmari og meiri áhætta á beinbrotum eftir offituaðgerðir er mikilvægt að taka D-vítamín daglega og huga að nægilegri kalk og próteinneyslu. Reglulegar styrktar- og jafnvægisæfingar.

Tiltæk orka fyrir líkamann er skilgreind sem hitaeiningar (kkal) á hvert kíló af fiturfríum vöðvamassa (FFM).

Tiltæk orkar (kkal)= orkuinntaka (kkal) – orkunotkun við þjálfun (kkal)/FFM (kg).

Alþjóðlega Ólympíunefndin (IOC) skilgreindi hlutfallslegan orkusskort í íþróttum (e. Relative Energy Deficiency in Sport, RED-s) árið 2014, þegar of lítil tiltæk orka hefur áhrif á heilsu og íþróttaárangur til skemmri eða lengri tíma.

Góð næring og hæfilegt þjálfunarálag styður við heilsu og líðan fólks. Hins vegar ef tiltæk orka er of lítil þá getur það truflað efnaskiptahraða, hormónastarfsemi og tíðahring kvenna, beinheilsu, ónæmisvarnir, nýmyndun próteina og starfsemi hjarta- og æðakerfis.

RED-s getur stafað af ýmsum orsökum meðal annars annasömum lífsstíl og miklu æfingarálagi hjá íþróttafólki.

Þekkt er að skortur ákveðinna næringarefna, svo sem D-vítamíns og kalks, og minnkaður styrkur hormóna eins og leptíns, skjaldkirtilshormónsins T3, vaxtarhormóns og insulíns getur haft neikvæð áhrif á beinin. Breytingar á styrk estrógens hjá konum og áhættu á tíðateppu hefur neikvæð áhrif á beinin og getur með tímanum leitt til álagsbrota og beinþynningar.

Áhrif RED-s á beinheilsu gætir einnig hjá körlum sem getur tengst minnkuðum styrk testósteróns og annarra hormóna.

Meðferð íþróttafólks með RED-s byggist á að leiðrétta undirliggjandi orsök. Til að ná því markmiði þarf að koma til aukning á orku- og næringarefnainntöku úr fæðu og/eða minnka eða stoppa æfingaálag.

Takist ekki að koma blæðingum í eðlilegt horf með markvissum breytingum á mataræði og/eða æfingum mæla alþjóðasamtök innkirtlasérfræðinga með notkun estradiols um húð samhliða notkun hormónsins prógestíns.

Átraskanir eins og lystarstol og lotugræðgi geta haft alvarleg áhrif á beinheilsu, sérstaklega hjá ungum konum. Þegar líkaminn fær ekki næga orku og nauðsynleg næringarefni, hægist á myndun nýs beins og beinin verða veikburða og brothætt. Ef tíðablæðingar stöðvast í lengri tíma getur hormónaskortur líka hraðað beinþynningu.

Það er mikilvægt að grípa inn í sem fyrst – því fyrr sem meðferð hefst, því meiri líkur eru á að hægt sé að endurbyggja bein og draga úr hættu á brotum síðar á lífsleiðinni.

Hvaða áhrif getur þetta haft?

• Beinþynning getur byrjað snemma og verið ósýnileg þar til brot verða, t.d. í hrygg eða fótlegg.

• Þeir sem hafa átt við alvarlega átröskun að stríða á unglingsárum geta verið með lægri beinmassa alla ævi.

• Blæðingastopp í meira en 3 mánuði er merki um að líkaminn sé ekki að framleiða næg hormón – þetta þarf alltaf að skoða með hliðsjón af beinheilsu.

Hagnýt ráð til að vernda beinin:

• Leitaðu aðstoðar snemma – átröskun er meðhöndlanleg og mikilvægt er að fá bæði næringar-, sálrænan og læknisfræðilegan stuðning.

• Tryggðu nægt kalk og D-vítamín – hægt er að fá leiðbeiningar frá lækni eða næringarfræðingi um viðbót.

• Borðaðu reglulega og fjölbreytt – bein þurfa orku, prótein og steinefni til að endurnýjast.

• Hreyfðu þig af hófsemi – of mikil eða of áköf hreyfing án nægilegrar næringar getur aukið vandann.

• Fylgstu með tíðahringnum – reglulegar blæðingar eru merki um að hormónakerfið virki eðlilega.

Þegar nýrnastarfsemin er verulega skert (Gaukulsíunarhraði (GFR) undir 30 ml/mín) verða beinin brothættari. Ástæðan er blanda af uppsöfnuðum úrgangsefnum, súrnun í líkamanum, minni hreyfingu, verri næring og ýmis lyf (t.d. sterar) sem veikja beinin.

Hvað getur þú sjálf(ur) gert?

• Hreyfing

  • Gerðu léttar styrktaræfingar og æfingar sem þjálfa jafnvægið

  • Nokkrar mínútur á dag skipta máli.

• Kalsíum + D‑vítamín

  • Borðaðu mat sem gefur um 800–950 mg kalsíums á dag

  • Taktu D‑vítamín skv. ráðleggingu læknis.

• Minnkaðu fallhættu

  • Góðir, stöðugir skór.

  • Nóg ljós á heimilinu.

  • Nota göngustaf eða handrið ef þörf er á.

Lyf við beinþynningu

• Flest beinlyf henta ekki þegar nýrun eru svona veik.

• Denosúmab er eina lyfið sem hægt er að nota en mikilvægt að það sé gert með eftirliti nýrna‑ eða innkirtalæknis.

• Denosúmab getur valdið lækkun á kalsíum í blóði og því þarf að fara sérstaklega varlega hjá sjúklingum með verulega skerta nýrnastarfsemi.

• Hættan er mest við fyrstu sprautu, en hjá einstaklingum með nýrnabilun skal mæla S-kalsíum fyrir gjöf lyfsins og fljótlega eftir sprautuna.

• Læknirinn gæti látið þig taka aukaskammta af kalki eða virku D‑vítamíni áður og eftir sprautuna.

Fylgstu með: Dofi í fingrum, vöðvakippir eða almennur slappleiki getur bent til of lágra kalsíumgilda – mikilvægt að taka aukalega af kalki ef þessi einkenni koma og hafa samband við við lækni.

Tiltæk orka fyrir líkamann er skilgreind sem hitaeiningar (kkal) á hvert kíló af fiturfríum vöðvamassa (FFM).

Tiltæk orkar (kkal)= orkuinntaka (kkal) – orkunotkun við þjálfun (kkal)/FFM (kg).

Alþjóðlega Ólympíunefndin (IOC) skilgreindi hlutfallslegan orkusskort í íþróttum (e. Relative Energy Deficiency in Sport, RED-s) árið 2014, þegar of lítil tiltæk orka hefur áhrif á heilsu og íþróttaárangur til skemmri eða lengri tíma.

Góð næring og hæfilegt þjálfunarálag styður við heilsu og líðan fólks. Hins vegar ef tiltæk orka er of lítil þá getur það truflað efnaskiptahraða, hormónastarfsemi og tíðahring kvenna, beinheilsu, ónæmisvarnir, nýmyndun próteina og starfsemi hjarta- og æðakerfis.

RED-s getur stafað af ýmsum orsökum meðal annars annasömum lífsstíl og miklu æfingarálagi hjá íþróttafólki.

Þekkt er að skortur ákveðinna næringarefna, svo sem D-vítamíns og kalks, og minnkaður styrkur hormóna eins og leptíns, skjaldkirtilshormónsins T3, vaxtarhormóns og insulíns getur haft neikvæð áhrif á beinin. Breytingar á styrk estrógens hjá konum og áhættu á tíðateppu hefur neikvæð áhrif á beinin og getur með tímanum leitt til álagsbrota og beinþynningar.

Áhrif RED-s á beinheilsu gætir einnig hjá körlum sem getur tengst minnkuðum styrk testósteróns og annarra hormóna.

Meðferð íþróttafólks með RED-s byggist á að leiðrétta undirliggjandi orsök. Til að ná því markmiði þarf að koma til aukning á orku- og næringarefnainntöku úr fæðu og/eða minnka eða stoppa æfingaálag.

Takist ekki að koma blæðingum í eðlilegt horf með markvissum breytingum á mataræði og/eða æfingum mæla alþjóðasamtök innkirtlasérfræðinga með notkun estradiols um húð samhliða notkun hormónsins prógestíns.

Hreyfing er mikilvæg fyrir sterka beinabyggingu, en það er líka hægt að fara of geyst. Ofþjálfun, sérstaklega hjá ungu fólki og íþróttafólki, getur haft neikvæð áhrif á beinheilsu ef líkaminn fær ekki nægan tíma til að jafna sig.

Langvarandi ofþjálfun án nægilegrar næringar og hvíldar getur leitt til hormónabreytinga, t.d. lægri estrógen- eða testósterónmagns, sem eru hormón sem hafa beinverndandi áhrif. Þetta getur aukið áhættu á beinþynningu og jafnvel streitubrotum.

Það er mikilvægt að hlusta á líkamann, hvíla reglulega og tryggja nægjanlegt orkuframboð með hollu og fjölbreyttu fæði – sérstaklega ef æfingar eru krefjandi. Jafnvægi milli æfinga, næringar og hvíldar er lykilatriði til að styðja við heilbrigð og sterk bein alla ævi.

Álagsbrot eða streitubrot myndast vegna endurtekins álags á beinið, oft án þess að um eitt ákveðið högg eða áverka sé að ræða.

Þegar beinin fá ekki næga hvíld á milli æfinga eða annarra álags þá ná þau ekki að lagast og styrkjast – sem veldur uppsafnaðri þreytu í beininu. Þetta getur leitt til þess að:

• Bólga myndast í beininu (beinbjúgur)

• Aukin hætta er á broti

Hvað er til ráða?

• Minnka álag: Breyta æfingum þannig að hægt sé að hreyfa sig án verkja.

• Ef verkir eru við æfingu: Þá er best að taka hlé frá æfingum í einhvern tíma og leyfa líkamanum að jafna sig.

• Bólgueyðandi meðferð: Til dæmis töflur bólgueyðandi töflur eða krem.

• Hlusta á líkamann: Verkir eru merki um að of mikið álag á líkamann.

Karlmenn með blöðruhálskirtilskrabbamein geta verið í aukinni hættu á að fá beinþynningu, sérstaklega ef þeir eru í hormónameðferð (andrógenbælandi meðferð). Slík meðferð dregur úr testósterónframleiðslu sem hefur áhrif á beinmassann og getur leitt til þess að beinin veikjast með tímanum.

Beinþynning veldur því að beinin verða stökk og brotna auðveldar. Það er því mikilvægt að fylgjast reglulega með beinþéttni hjá körlum sem fá meðferð við blöðruhálskirtilskrabbameini og íhuga fyrirbyggjandi ráðstafanir.

Hægt er að draga úr áhættunni með:

• Lífsstílsbreytingar, svo sem hreyfingu og forðast reykingar og of mikla áfengisneyslu

• Kalk- og D-vítamíninntöku

• Lyfjameðferð sem hægir á niðurbroti beina t.d. bisfosfónöt eða denosumab

Of mikil fita í líkamanum getur valdið bólgu, skert insúlínnæmi, hormónabreytingum og fitusöfnun í vöðvum. Þetta allt eykur áhættuna á vöðvarýrnun.

Vöðvarýrnun getur aukið áhættu á á byltum og beinbrotum. Mikilvægt er að gera bæði styrktar- og þolæfingar til að auka styrk vöðva og minnka fitu í líkamanum. Hollt mataræði skiptir líka miklu máli.

GLP-1 lyf (eins og Ozempic®, Wegovy®) eru notuð við sykursýki tegund 2, offitu og þyngdarstjórnun. Þau lækka blóðsykur, minnka matarlyst og hjálpa fólki að léttast. Rannsóknir sýna að GLP-1 lyf skaða ekki beinin beint. Þau hafa sýnt jákvæð áhrif á beinin í dýratilraunum.

Þyngdartapið sem lyfin valda getur þó leitt til minni beinþéttni. Samkvæmt stórum rannsóknum auka lyfin sjálf ekki hættu á beinbrotum en hins vegar ef maður léttist mikið á lyfjunum eykst hættan á beinbrotum.

Því er mikilvægt að huga vel að beinheilsunni, sérstaklega ef maður léttist mikið.